Khi bắt đầu thiết kế bảng hỏi, nhiều người thường tập trung vào nội dung câu hỏi mà quên rằng cách đo lường mới là phần quyết định dữ liệu sau này có phân tích được hay không. Trên thực tế, việc chọn đúng thang đo trong nghiên cứu không chỉ giúp câu hỏi rõ ràng hơn mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cách mã hóa dữ liệu, chọn phép thống kê và diễn giải kết quả. Nếu chọn sai thang đo, người nghiên cứu rất dễ rơi vào tình huống thu thập được dữ liệu nhưng không biết nên xử lý như thế nào.

Vậy thang đo trong nghiên cứu gồm những loại nào, mỗi loại dùng trong trường hợp nào và khác nhau ở điểm gì? Bài viết dưới đây của xulysolieu.info sẽ giúp bạn hiểu nhanh, nhớ lâu và biết cách áp dụng đúng vào bảng câu hỏi cũng như quá trình phân tích dữ liệu thực tế.

Thang đo trong nghiên cứu là gì?

Hiểu đơn giản, thang đo trong nghiên cứu là cách người nghiên cứu gán giá trị cho các biến cần khảo sát nhằm thu thập dữ liệu một cách có hệ thống. Những giá trị này có thể là tên gọi, mã số, mức độ, khoảng cách hay con số cụ thể. Tùy vào bản chất của biến nghiên cứu, chúng ta sẽ dùng loại thang đo phù hợp để phản ánh đúng đặc điểm của đối tượng khảo sát.

Việc lựa chọn thang đo trong nghiên cứu đóng vai trò rất quan trọng vì nó quyết định dữ liệu thu về là dữ liệu định tính hay định lượng. Từ đó, người nghiên cứu mới xác định được nên dùng thống kê mô tả, kiểm định khác biệt, tương quan hay hồi quy. Nói cách khác, muốn phân tích dữ liệu đúng thì phải chọn đúng thang đo ngay từ đầu.

Phân loại thang đo trong nghiên cứu

Khi nói đến phân loại thang đo nghiên cứu, người ta thường chia thành 4 nhóm cơ bản theo mức độ biểu đạt thông tin tăng dần: thang đo danh nghĩa, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ. Đây là nền tảng quan trọng trong phương pháp nghiên cứu cũng như trong xử lý số liệu bằng SPSS, Excel hay các phần mềm thống kê khác.

1. Thang đo danh nghĩa

Thang đo danh nghĩa là loại đơn giản nhất trong hệ thống thang đo trong nghiên cứu. Ở loại này, các con số chỉ mang ý nghĩa phân loại, dùng để gọi tên hoặc mã hóa các nhóm đối tượng khác nhau. Các giá trị không thể hiện mức độ cao thấp và cũng không dùng để tính toán trung bình.

Ví dụ, biến giới tính có thể được mã hóa như sau: Nam = 1, Nữ = 2. Tương tự, tình trạng hôn nhân có thể mã hóa thành Độc thân = 1, Đã kết hôn = 2, Khác = 3. Những con số này chỉ là ký hiệu quy ước để nhập dữ liệu, chứ không có ý nghĩa rằng 2 lớn hơn 1 theo nghĩa định lượng.

Với thang đo danh nghĩa, người nghiên cứu thường sử dụng các phép phân tích cơ bản như đếm số lượng, tính tần suất, tính tỷ lệ phần trăm và xác định mode. Đây là lựa chọn phù hợp khi cần mô tả đặc điểm nhân khẩu học hoặc chia mẫu thành các nhóm rõ ràng.

Trong các loại thang đo trong nghiên cứu, thang đo danh nghĩa thường xuất hiện rất nhiều ở phần thông tin cá nhân trong bảng hỏi, chẳng hạn giới tính, ngành học, nơi cư trú, loại hình doanh nghiệp hoặc nghề nghiệp.

2. Thang đo thứ bậc

Thang đo thứ bậc là loại thang đo cho phép sắp xếp các đối tượng theo trật tự hơn kém, nhưng chưa xác định được khoảng cách cụ thể giữa các mức. Điều này có nghĩa là người nghiên cứu biết mức nào cao hơn hoặc thấp hơn, nhưng không thể khẳng định chênh lệch giữa các mức là bằng nhau.

Ví dụ dễ gặp là trình độ học vấn: dưới trung học phổ thông, trung cấp hoặc cao đẳng, đại học, sau đại học. Rõ ràng người có trình độ sau đại học được xếp ở mức cao hơn đại học, nhưng khoảng cách giữa các bậc này không thể đo chính xác bằng một đơn vị cố định.

Đối với thang đo thứ bậc, người nghiên cứu có thể sử dụng mode, median, khoảng biến thiên hoặc khoảng tứ phân vị để mô tả dữ liệu. Đây là dạng đo lường phù hợp với các biến thể hiện thứ hạng, mức phân loại hoặc mức độ xếp hạng tổng quát.

Khi học về thang đo trong nghiên cứu, nhiều người dễ nhầm lẫn giữa thang đo danh nghĩa và thang đo thứ bậc. Điểm khác biệt quan trọng là thang đo thứ bậc có yếu tố sắp xếp theo thứ tự, còn thang đo danh nghĩa chỉ dừng ở mức phân loại.

3. Thang đo khoảng

Thang đo khoảng là dạng nâng cao hơn trong phân loại thang đo nghiên cứu vì ngoài việc thể hiện thứ tự, nó còn cho biết khoảng cách giữa các mức là bằng nhau. Đây là loại thang đo rất thường gặp trong khảo sát hành vi, thái độ và mức độ cảm nhận.

Ví dụ điển hình là câu hỏi đánh giá theo mức từ 1 đến 5 hoặc từ 1 đến 7, chẳng hạn từ “hoàn toàn không đồng ý” đến “hoàn toàn đồng ý”, hoặc từ “rất không hài lòng” đến “rất hài lòng”. Trong thực tế, thang đo likert thường được xem là dạng thang đo khoảng để thuận tiện cho phân tích dữ liệu.

Khi sử dụng thang đo khoảng, người nghiên cứu có thể tính giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, phương sai và thực hiện nhiều kỹ thuật phân tích sâu hơn. Đây là lý do thang đo khoảng xuất hiện rất phổ biến trong các nghiên cứu định lượng liên quan đến thái độ, nhận thức, sự hài lòng hay ý định hành vi.

Tuy nhiên, một điểm cần lưu ý là dù thang đo khoảng cho phép tính toán nhiều hơn, nó vẫn chưa có điểm 0 tuyệt đối. Điều đó nghĩa là người nghiên cứu không nên dùng phép chia để kết luận mức này gấp đôi mức kia theo nghĩa tuyệt đối.

Trong nhiều đề tài thực tế, khi nhắc đến thang đo trong nghiên cứu, người học thường quan tâm nhiều nhất đến thang đo likert vì đây là công cụ quen thuộc trong xây dựng bảng hỏi. Dù vậy, muốn dùng hiệu quả thì vẫn phải hiểu đúng bản chất của thang đo khoảng.

4. Thang đo tỷ lệ

Thang đo tỷ lệ là loại có mức đo lường cao nhất trong hệ thống thang đo trong nghiên cứu. Nó có đầy đủ đặc điểm của thang đo khoảng nhưng khác ở chỗ có điểm 0 tuyệt đối. Nhờ đó, người nghiên cứu có thể thực hiện cả phép cộng, trừ, nhân, chia và so sánh tỷ lệ giữa các giá trị.

Ví dụ, thu nhập hàng tháng, số năm kinh nghiệm, số lượng sản phẩm bán ra, số tuổi hay số giờ làm việc đều là biến thuộc thang đo tỷ lệ. Nếu một người có thu nhập 30 triệu đồng và người khác có thu nhập 15 triệu đồng, ta có thể kết luận người thứ nhất có thu nhập gấp đôi người thứ hai.

Vì có khả năng biểu đạt thông tin mạnh nhất, thang đo tỷ lệ cho phép sử dụng gần như toàn bộ các kỹ thuật phân tích thống kê phổ biến. Đây là dạng dữ liệu rất thuận lợi cho hồi quy, tương quan, kiểm định giả thuyết và các mô hình phân tích nâng cao.

Sự khác nhau giữa các loại thang đo trong nghiên cứu

Nếu cần nhìn nhanh, bạn có thể hiểu như sau: thang đo danh nghĩa dùng để phân nhóm, thang đo thứ bậc dùng để xếp hạng, thang đo khoảng dùng để đo mức độ có khoảng cách bằng nhau, còn thang đo tỷ lệ là dạng hoàn chỉnh nhất vì có điểm 0 thực. Đây chính là điểm cốt lõi khi phân biệt các loại thang đo trong nghiên cứu.

Mức đo lường càng cao thì càng có thể dùng nhiều phép thống kê hơn. Đó là lý do trong quá trình thiết kế đề tài, người nghiên cứu nên cân nhắc kỹ xem biến của mình phù hợp với cách đo nào. Chọn đúng ngay từ đầu sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian xử lý dữ liệu về sau.

Cách chọn thang đo trong nghiên cứu cho phù hợp

Muốn chọn đúng thang đo trong nghiên cứu, trước hết bạn cần xác định rõ biến nghiên cứu của mình là biến thuộc tính hay biến số lượng. Nếu biến chỉ nhằm phân loại như giới tính, nơi ở, ngành học thì nên dùng thang đo danh nghĩa. Nếu biến có thể xếp hạng như mức thu nhập thấp, trung bình, cao thì phù hợp hơn với thang đo thứ bậc.

Nếu mục tiêu là đo mức độ đồng ý, hài lòng, quan trọng hoặc cảm nhận, thang đo khoảng hoặc thang đo likert thường là lựa chọn hợp lý. Còn khi cần thu thập dữ liệu số cụ thể như tuổi, doanh thu, chi phí, số năm kinh nghiệm thì nên dùng thang đo tỷ lệ để tận dụng tối đa khả năng phân tích.

Một lưu ý quan trọng là dữ liệu ở bậc đo lường cao có thể chuyển xuống bậc thấp hơn. Chẳng hạn, thu nhập theo số tiền cụ thể có thể nhóm lại thành mức thấp, trung bình, cao. Nhưng dữ liệu ở bậc thấp thì không thể chuyển ngược lên bậc cao một cách chính xác. Vì vậy, nếu còn phân vân, người nghiên cứu thường ưu tiên thu thập dữ liệu ở mức chi tiết hơn.

Lưu ý khi dùng thang đo likert trong bảng hỏi

Trong các đề tài khảo sát hiện nay, thang đo likert gần như xuất hiện rất thường xuyên. Dù vậy, không phải cứ dùng thang 5 mức hay 7 mức là bảng hỏi sẽ tốt. Điều quan trọng là phát biểu phải rõ ràng, tránh mơ hồ và mỗi mức trả lời cần được diễn đạt thống nhất để người tham gia hiểu giống nhau.

Khi áp dụng thang đo trong nghiên cứu theo dạng likert, bạn nên tránh câu hỏi quá dài, tránh dùng từ mang hai nghĩa và hạn chế gộp nhiều ý trong cùng một phát biểu. Một câu hỏi rõ sẽ giúp dữ liệu ổn định hơn, từ đó nâng cao chất lượng các bước kiểm định như Cronbach’s Alpha, EFA, CFA hay hồi quy.

Kết luận

Hiểu đúng thang đo trong nghiên cứu là bước rất quan trọng nếu bạn muốn thiết kế bảng hỏi tốt và phân tích dữ liệu chính xác. Bốn loại cơ bản gồm thang đo danh nghĩa, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ. Mỗi loại có đặc điểm riêng, phù hợp với từng dạng biến và từng mục tiêu nghiên cứu khác nhau.

Nếu bạn đang làm luận văn, khóa luận hay nghiên cứu thị trường, đừng xem nhẹ bước chọn thang đo trong nghiên cứu. Đây là nền móng của toàn bộ quá trình xử lý số liệu. Khi chọn đúng từ đầu, bạn sẽ dễ mã hóa dữ liệu, dễ phân tích và diễn giải kết quả thuyết phục hơn. Để xem thêm các bài hướng dẫn thực tế về Xử lý số liệu, bạn có thể tham khảo tại xulysolieu.info hoặc liên hệ 0878968468.