Khi bắt đầu làm đề tài, nhiều người thường biết mình muốn nghiên cứu một vấn đề nào đó nhưng lại chưa rõ nên chọn hướng tiếp cận nào. Đây là lúc việc hiểu phân loại nghiên cứu khoa học trở nên rất quan trọng. Nếu phân loại đúng ngay từ đầu, bạn sẽ dễ xác định mục tiêu, phương pháp, dữ liệu cần thu thập và cách phân tích phù hợp.

Thực tế, phân loại nghiên cứu khoa học không chỉ là kiến thức lý thuyết trong môn phương pháp nghiên cứu khoa học. Nó còn là nền tảng để người học phân biệt giữa nghiên cứu mô tả, nghiên cứu giải thích, nghiên cứu dự báo, nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng hay nghiên cứu triển khai. Bên cạnh đó, việc phân loại nghiên cứu cũng thường gắn với nghiên cứu định tính và định lượng, cũng như cách chia theo lĩnh vực và phương pháp tiếp cận.

Trong bài viết này, xulysolieu.info và Xử lý số liệu sẽ giúp bạn hiểu nhanh nhưng vẫn đủ sâu về phân loại nghiên cứu khoa học theo cách dễ áp dụng, đặc biệt phù hợp với người đang học làm đề cương, khóa luận hoặc xử lý dữ liệu nghiên cứu.

Phân loại nghiên cứu khoa học là gì?

Hiểu đơn giản, phân loại nghiên cứu khoa học là cách chia các nghiên cứu thành từng nhóm dựa trên tiêu chí cụ thể như chức năng nghiên cứu, tính chất sản phẩm nghiên cứu, lĩnh vực nghiên cứu hoặc phương pháp nghiên cứu. Mục đích của việc phân chia này là giúp người nghiên cứu xác định đúng bản chất của đề tài và lựa chọn hướng triển khai hợp lý hơn.

Nói cách khác, phân loại nghiên cứu khoa học không phải để gọi tên cho có, mà để trả lời các câu hỏi rất thực tế như: nghiên cứu này nhằm mô tả hiện tượng hay giải thích nguyên nhân, phục vụ học thuật hay ứng dụng thực tiễn, dùng dữ liệu định tính hay định lượng, thuộc nhóm xã hội nhân văn hay kỹ thuật. Khi trả lời được các câu hỏi này, toàn bộ cấu trúc nghiên cứu sẽ rõ ràng hơn.

Phân loại nghiên cứu khoa học theo chức năng nghiên cứu

Một cách phân loại nghiên cứu khoa học rất phổ biến là chia theo chức năng nghiên cứu. Theo nội dung trong tài liệu bạn gửi, nhóm này gồm nghiên cứu mô tả, nghiên cứu giải thích, nghiên cứu dự báo và nghiên cứu sáng tạo.

Nghiên cứu mô tả là dạng dùng để nhận diện và trình bày đặc điểm của sự vật, hiện tượng. Dạng này có thể là mô tả định tính hoặc mô tả định lượng, mô tả một hiện tượng riêng lẻ hoặc so sánh giữa nhiều hiện tượng khác nhau. Nếu đề tài của bạn tập trung vào việc trả lời câu hỏi “thực trạng hiện nay như thế nào”, rất có thể bạn đang đi theo hướng này.

Nghiên cứu giải thích đi sâu hơn nghiên cứu mô tả. Nó không chỉ cho biết hiện tượng đang diễn ra ra sao mà còn làm rõ nguyên nhân, cơ chế hoặc quy luật chi phối hiện tượng đó. Đây là lựa chọn phù hợp khi bạn muốn phân tích yếu tố ảnh hưởng, mối quan hệ giữa các biến hoặc lý do dẫn đến một kết quả cụ thể.

Nghiên cứu dự báo hướng đến tương lai. Dạng này tập trung chỉ ra xu hướng vận động của sự vật, hiện tượng trong thời gian tới. Trong thực tế, các đề tài về xu hướng tiêu dùng, hành vi khách hàng hoặc dự báo thay đổi thị trường thường thuộc nhóm này.

Nghiên cứu sáng tạo là dạng nhấn mạnh việc tạo ra cái mới, từ ý tưởng mới đến hiện tượng hoặc quy luật mới. Đây là kiểu ít gặp hơn ở các đề tài sinh viên thông thường nhưng lại rất quan trọng trong các nghiên cứu mang tính phát hiện hoặc đổi mới học thuật.

Phân loại nghiên cứu khoa học theo tính chất của sản phẩm nghiên cứu

Một hướng phân loại nghiên cứu khoa học khác là dựa vào tính chất của sản phẩm nghiên cứu. Theo tài liệu, nhóm này gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu triển khai.

Nghiên cứu cơ bản tập trung phát hiện thuộc tính, cấu trúc bên trong hoặc bản chất của sự vật, hiện tượng. Mục tiêu của nó thường là làm rõ tri thức, phát triển lý thuyết hoặc bổ sung hiểu biết nền tảng. Đây là dạng nghiên cứu phù hợp khi người làm đề tài muốn trả lời câu hỏi mang tính học thuật sâu hơn là giải pháp thực hành ngay lập tức.

Nghiên cứu ứng dụng lại nghiêng về sử dụng các kết quả nghiên cứu để giải thích vấn đề thực tế hoặc tạo ra giải pháp, quy trình, sản phẩm có thể áp dụng vào đời sống và sản xuất. Đây là dạng nghiên cứu khoa học phổ biến trong các đề tài gắn với doanh nghiệp, giáo dục, quản trị, dịch vụ hoặc cải tiến hoạt động thực tế.

Nghiên cứu triển khai là bước gần hơn với thực hành. Nó vận dụng kết quả của nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng để tổ chức thử nghiệm, triển khai ở quy mô thực tế hoặc bán thực tế. Nếu đề tài của bạn có nội dung thử áp dụng một mô hình, một quy trình hoặc một biện pháp cụ thể, đây là nhóm rất đáng cân nhắc.

Phân loại theo lĩnh vực nghiên cứu

Khi nói đến phân loại nghiên cứu khoa học, nhiều người chỉ nghĩ đến định tính và định lượng, nhưng thực ra còn có cách chia theo lĩnh vực. Tài liệu từ đường link bạn gửi nêu 7 nhóm lĩnh vực gồm: tự nhiên, xã hội – nhân văn, giáo dục, kỹ thuật, nông lâm ngư nghiệp, y dược và môi trường.

Cách chia này rất hữu ích khi viết hồ sơ đề tài hoặc xác định khung tài liệu tham khảo. Ví dụ, một nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng thường nằm trong nhóm xã hội – nhân văn hoặc kinh tế xã hội; nghiên cứu về phương pháp dạy học có thể xếp vào giáo dục; còn nghiên cứu về quy trình sản xuất sẽ gần hơn với kỹ thuật hoặc môi trường tùy đối tượng nghiên cứu.

Dù phân loại theo lĩnh vực không trực tiếp quyết định phương pháp xử lý dữ liệu, nó ảnh hưởng mạnh đến cách đặt vấn đề, ngôn ngữ chuyên môn và hướng xây dựng khung lý thuyết.

Phân loại nghiên cứu khoa học theo phương pháp nghiên cứu

Trong số các cách phân loại nghiên cứu khoa học, đây là phần được sử dụng nhiều nhất khi làm đề cương. Theo tài liệu, có ba nhóm chính: nghiên cứu định tính và định lượng, cùng với nghiên cứu hỗn hợp.

Nghiên cứu định tính phù hợp khi bạn muốn hiểu sâu về trải nghiệm, quan điểm, động cơ hoặc ý nghĩa mà đối tượng nghiên cứu gắn cho một hiện tượng nào đó. Dữ liệu thường ở dạng lời nói, văn bản, ghi chép phỏng vấn, quan sát hoặc tài liệu. Hướng này thích hợp cho các đề tài khám phá, chưa có mô hình rõ hoặc cần đào sâu bối cảnh.

Nghiên cứu định lượng lại phù hợp khi bạn cần đo lường, kiểm định giả thuyết, phân tích mối quan hệ giữa các biến và trình bày kết quả bằng số liệu. Đây là nhóm thường đi kèm bảng hỏi, thang đo, SPSS, EFA, hồi quy, kiểm định T-test hay ANOVA. Với các đề tài cần xử lý dữ liệu khảo sát, đây là lựa chọn rất quen thuộc.

Nghiên cứu hỗn hợp là sự kết hợp của cả hai hướng trên. Người nghiên cứu có thể dùng định tính để khám phá vấn đề trước, sau đó dùng định lượng để kiểm định trên mẫu lớn hơn. Cách làm này giúp tận dụng ưu điểm của cả hai bên, vừa có chiều sâu vừa có khả năng đo lường rõ ràng.

Phân loại theo mục tiêu nghiên cứu: hiểu sao cho dễ áp dụng?

Nếu diễn đạt theo cách thực hành hơn, phân loại theo mục tiêu nghiên cứu thường xoay quanh câu hỏi nghiên cứu của bạn đang muốn làm gì. Muốn mô tả thực trạng thì đi theo nghiên cứu mô tả. Muốn tìm nguyên nhân hoặc yếu tố tác động thì đi theo nghiên cứu giải thích. Muốn dự đoán xu hướng thì đi theo nghiên cứu dự báo. Muốn tạo giải pháp hoặc mô hình mới thì nghiêng về nghiên cứu ứng dụng, triển khai hoặc sáng tạo.

Đây là lý do người học không nên ghi loại nghiên cứu theo cảm tính. Chỉ cần đọc lại mục tiêu đề tài, bạn gần như có thể xác định được hướng phân loại nghiên cứu khoa học phù hợp. Nói ngắn gọn, mục tiêu càng rõ, việc chọn loại nghiên cứu càng chính xác.

Dạng nghiên cứu khoa học phổ biến với sinh viên và người làm luận văn

Trong môi trường học thuật hiện nay, dạng nghiên cứu khoa học phổ biến nhất vẫn là nghiên cứu mô tả, nghiên cứu giải thích, nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu định lượng. Nguyên nhân là các đề tài sinh viên, luận văn hoặc khảo sát doanh nghiệp thường cần đo lường thực trạng, phân tích yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp.

Tuy vậy, không phải đề tài nào cũng nên chạy theo định lượng. Có nhiều trường hợp dữ liệu khó lượng hóa hoặc đối tượng nghiên cứu cần được khai thác sâu bằng phỏng vấn, khi đó nghiên cứu định tính và định lượng cần được cân nhắc linh hoạt, thậm chí kết hợp trong một thiết kế hỗn hợp.

Hiểu đúng phân loại nghiên cứu khoa học sẽ giúp bạn tránh tình trạng mục tiêu một kiểu nhưng phương pháp lại một kiểu khác. Đây là lỗi rất phổ biến khiến đề cương bị nhận xét là thiếu logic hoặc xử lý dữ liệu không khớp với câu hỏi nghiên cứu.

Kết luận

Phân loại nghiên cứu khoa học là bước nền tảng giúp bạn hiểu rõ bản chất đề tài trước khi đi vào thu thập và phân tích dữ liệu. Có nhiều cách phân loại nghiên cứu, nhưng quan trọng nhất vẫn là phân loại theo chức năng, theo tính chất sản phẩm nghiên cứu, theo lĩnh vực và theo phương pháp nghiên cứu. Trong đó, nhóm nghiên cứu định tính và định lượng là phần được dùng nhiều nhất khi triển khai đề tài thực tế.

Khi nắm chắc phân loại nghiên cứu khoa học, bạn sẽ dễ chọn phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp, xác định đúng hướng viết đề cương và tránh được nhiều lỗi cơ bản trong quá trình làm luận văn hoặc báo cáo nghiên cứu.

Nếu bạn đang cần hỗ trợ xác định các loại nghiên cứu khoa học, phân loại theo mục tiêu nghiên cứu, chọn giữa nghiên cứu định tính và định lượng hoặc xử lý dữ liệu cho đề tài, có thể tham khảo thêm tại xulysolieu.info hoặc liên hệ Xử lý số liệu qua số 0878968468.